Bơm định lượng hóa chất: Cấu tạo, nguyên lý và cách lựa chọn

Sao chép link

Bồn khuấy hóa chất: Cấu tạo, nguyên lý và các loại bồn khuấy trộn

Việc cấp hóa chất đúng liều lượng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả vận hành và chất lượng đầu ra trong nhiều hoạt động sản xuất công nghiệp. Bơm định lượng hóa chất là thiết bị chuyên dụng giúp kiểm soát lượng dung dịch đưa vào hệ thống theo thông số cài đặt, đảm bảo quá trình châm hóa chất diễn ra chính xác và ổn định.

Vậy thiết bị này có cấu tạo, nguyên lý hoạt động ra sao và cần dựa vào những tiêu chí nào để lựa chọn phù hợp? Hãy cùng HD VIETNAM tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

Cấu tạo bơm định lượng hóa chất

Bơm hóa chất theo định lượng được cấu thành từ các cụm bộ phận đảm nhiệm những chức năng riêng, phối hợp để hút dung dịch, tạo áp lực đẩy và kiểm soát lượng hóa chất cấp vào hệ thống. Tùy nguyên lý vận hành, thiết bị có thể sử dụng màng bơm, piston hoặc cơ cấu điện từ.

Đầu bơm (pump head), màng/piston và van một chiều

Đầu bơm là khu vực trực tiếp tiếp xúc với hóa chất, bao gồm buồng bơm, cửa hút, cửa xả và các chi tiết dẫn dòng. Đây là bộ phận cần được lựa chọn vật liệu phù hợp với đặc tính dung dịch để hạn chế ăn mòn, biến dạng hoặc hư hỏng trong quá trình sử dụng.

Bên trong đầu bơm, màng hoặc piston đảm nhiệm chức năng tạo sự thay đổi thể tích, từ đó thực hiện hai chu kỳ hút và đẩy:

  • Màng bơm: Chuyển động qua lại làm thay đổi thể tích buồng bơm. Loại màng này thường được sử dụng trong bơm định lượng màng điện từ, màng cơ khí và màng thủy lực. PTFE (Teflon) là vật liệu phổ biến nhờ khả năng kháng nhiều loại hóa chất.
  • Piston: Di chuyển tịnh tiến trong buồng bơm để tạo lực hút và đẩy dung dịch. Bộ phận này thường xuất hiện ở các dòng bơm định lượng piston, với vật liệu chế tạo tùy theo model và môi chất sử dụng.
  • Van một chiều: Gồm van hút và van xả, có nhiệm vụ kiểm soát hướng lưu chuyển của hóa chất. Trong chu kỳ hút, van hút mở để đưa dung dịch vào buồng bơm; đến chu kỳ đẩy, van này đóng và van xả mở để chuyển hóa chất ra đường ống.

Sự phối hợp giữa đầu bơm, màng hoặc piston và hệ thống van giúp thiết bị thực hiện quá trình cấp hóa chất theo từng nhịp định lượng.

Cấu tạo bơm định lượng hóa chất
Cấu tạo bơm định lượng hóa chất

Bộ phận truyền động (động cơ, solenoid, cơ cấu cam)

Bộ phận truyền động tạo ra chuyển động cần thiết để màng bơm hoặc piston hoạt động. Cấu tạo cụ thể phụ thuộc vào loại bơm và phương thức dẫn động.

  • Động cơ điện: Cung cấp năng lượng cho bơm, thường được sử dụng ở các dòng định lượng dẫn động bằng motor. Tùy thiết kế, động cơ có thể kết hợp với hộp giảm tốc hoặc cơ cấu truyền lực để điều khiển chuyển động của bộ phận bơm.
  • Solenoid (cuộn điện từ): Xuất hiện ở bơm định lượng điện từ. Khi được cấp điện theo chu kỳ, cuộn điện từ tạo lực hút tác động lên cơ cấu chuyển động, làm màng bơm dao động để thực hiện quá trình hút và đẩy hóa chất.
  • Cơ cấu cam: Có nhiệm vụ chuyển chuyển động quay của động cơ thành chuyển động tịnh tiến hoặc chuyển động qua lại. Cơ cấu này thường được sử dụng trong một số dòng bơm định lượng cơ khí, giúp điều khiển hành trình của piston hoặc màng bơm.

Ngoài ra ở dòng bơm định lượng cơ khí, trục động cơ và trục lệch tâm hoặc cam quay liên tục để biến chuyển động quay thành hành trình màng hoặc piston. Nếu bơm phát tiếng ồn tăng dần, nóng cụm truyền động hoặc lưu lượng dao động dù thông số cài đặt không đổi, nên kiểm tra độ rơ ổ trục, vì ổ mòn làm hành trình thực tế lệch so với giá trị chỉnh. Vòng bi cầu ở cụm này là chi tiết hao mòn theo giờ chạy, cần thay đúng ký hiệu theo hãng.

Bộ điều khiển (chỉnh tay, tín hiệu 4–20mA, xung, PLC)

Bộ điều khiển cho phép người vận hành thiết lập và thay đổi lưu lượng hóa chất theo nhu cầu của quy trình. Tùy model, việc điều chỉnh có thể thực hiện trực tiếp trên máy hoặc thông qua tín hiệu điều khiển từ hệ thống bên ngoài.

Các phương thức điều khiển thường gặp gồm:

  • Điều chỉnh bằng tay: Người dùng thay đổi độ dài hành trình, tần suất nhịp bơm hoặc thông số lưu lượng thông qua núm vặn và bộ điều chỉnh tích hợp. Cách này phù hợp với hệ thống có nhu cầu định lượng tương đối ổn định.
  • Tín hiệu 4–20mA: Một số model hỗ trợ nhận tín hiệu analog để thay đổi lưu lượng theo giá trị điều khiển từ thiết bị bên ngoài. Phương thức này thường được dùng khi cần điều chỉnh lượng hóa chất theo thông số đo như pH hoặc nồng độ clo.
  • Tín hiệu xung (Pulse): Bơm nhận xung điều khiển từ đồng hồ lưu lượng hoặc thiết bị phát xung tương thích. Số lượng xung có thể được sử dụng làm căn cứ điều chỉnh nhịp bơm theo lưu lượng dòng chính.
  • Điều khiển bằng PLC: Khi bơm có giao tiếp và ngõ vào tương thích, PLC có thể gửi tín hiệu để điều khiển hoạt động định lượng, kết hợp với các thiết bị đo và hệ thống tự động hóa.

Cần kiểm tra khả năng tiếp nhận tín hiệu của từng model trước khi kết nối. Không phải mọi bơm định lượng đều hỗ trợ đồng thời tín hiệu 4–20mA, xung và điều khiển PLC.

Bộ điều khiển (chỉnh tay, tín hiệu 4–20mA, xung, PLC)
Bộ điều khiển (chỉnh tay, tín hiệu 4–20mA, xung, PLC)

Vật liệu tiếp xúc hóa chất (PVC, PP, PVDF, PTFE, SS316, Viton, EPDM…)

Vật liệu chế tạo các chi tiết tiếp xúc trực tiếp với dung dịch ảnh hưởng đến độ bền, khả năng chống ăn mòn và độ kín của bơm. Tùy loại hóa chất, nồng độ, nhiệt độ và áp suất làm việc, nhà sản xuất sẽ lựa chọn vật liệu phù hợp cho đầu bơm, màng, van, gioăng và các chi tiết làm kín.

Vật liệu Đặc điểm và bộ phận thường sử dụng
PVC Vật liệu nhựa được dùng cho một số đầu bơm và đường dẫn hóa chất. Khả năng tương thích cần được kiểm tra theo từng loại dung dịch và nhiệt độ.
PP (Polypropylene) Thường dùng để chế tạo đầu bơm, thân van và các chi tiết tiếp xúc hóa chất. Có khả năng kháng nhiều loại axit, kiềm nhưng giới hạn chịu nhiệt và tương thích tùy môi chất.
PVDF Nhựa kỹ thuật có khả năng kháng nhiều hóa chất và chịu nhiệt tốt hơn PP trong một số điều kiện. Thường được lựa chọn cho các ứng dụng có yêu cầu cao hơn về vật liệu đầu bơm.
PTFE (Teflon) Có khả năng kháng nhiều loại hóa chất, thường được sử dụng làm màng bơm, gioăng hoặc lớp tiếp xúc với dung dịch. Tuy nhiên, vẫn cần kiểm tra điều kiện nhiệt độ và áp suất cụ thể.
SS316 (Inox 316) Thép không gỉ được sử dụng cho một số đầu bơm và chi tiết cơ khí. Vật liệu này không phù hợp với mọi môi trường ăn mòn; một số axit hoặc dung dịch chứa ion clorua có thể gây ăn mòn.
Viton (FKM) Vật liệu đàn hồi thường dùng làm gioăng, phớt và vòng làm kín. Khả năng tương thích phụ thuộc vào hóa chất, nồng độ và nhiệt độ.
EPDM Vật liệu làm kín được sử dụng trong một số cấu hình bơm. Cần đối chiếu bảng tương thích vì EPDM không phù hợp với tất cả dung môi và hóa chất.

Bơm định lượng thường đặt cạnh bồn hóa chất, nơi nền xưởng hay bị bắn hoặc rò dung dịch ở đầu nối. Với giá đỡ cụm truyền động hoặc trục phụ nằm ngoài đầu bơm nhưng dễ bị hơi hóa chất bám, gối INOX giúp đồng bộ vật liệu với khung inox và dễ vệ sinh. Cần chọn mác inox theo hóa chất thực tế, vì inox vẫn có thể bị rỗ trong môi trường chứa clorua.

Tham khảo thêm: Bồn khuấy hóa chất

Nguyên lý hoạt động của bơm định lượng

Bơm định lượng hoạt động bằng cách thay đổi thể tích buồng bơm để hút hóa chất từ bồn chứa và đẩy đến hệ thống theo liều lượng cài đặt. Tùy thiết kế, thiết bị sử dụng màng cơ khí, lực điện từ hoặc piston để thực hiện chu kỳ hút – đẩy.

Nguyên lý hoạt động của bơm định lượng
Nguyên lý hoạt động của bơm định lượng

Nguyên lý bơm màng cơ khí

Động cơ truyền chuyển động qua cơ cấu cơ khí, khiến màng bơm dịch chuyển qua lại:

  • Khi hút: Màng lùi, thể tích buồng bơm tăng, áp suất giảm. Van hút mở để đưa hóa chất vào, van xả đóng.
  • Khi đẩy: Màng tiến, thể tích buồng bơm giảm, áp suất tăng. Van hút đóng, van xả mở để đẩy hóa chất ra ngoài.

Nguyên lý bơm điện từ (Solenoid)

Bơm sử dụng cuộn điện từ để tạo lực tác động lên cơ cấu màng:

  • Khi hút: Màng dịch chuyển làm tăng thể tích buồng bơm, tạo áp suất thấp để hút hóa chất qua van hút.
  • Khi đẩy: Màng trở về vị trí ban đầu, làm giảm thể tích buồng bơm và tạo áp lực đẩy dung dịch qua van xả.

Quá trình cấp và ngắt điện được lặp lại liên tục để tạo các nhịp định lượng.

Nguyên lý bơm piston

Piston chuyển động tịnh tiến trong buồng bơm để thực hiện hai chu kỳ:

  • Khi hút: Piston lùi, thể tích buồng bơm tăng, van hút mở để hóa chất đi vào.
  • Khi đẩy: Piston tiến, thể tích buồng bơm giảm, van hút đóng và van xả mở để đưa dung dịch ra đường ống.

Cách bơm điều chỉnh liều lượng (tần số, hành trình)

Lưu lượng bơm được kiểm soát chủ yếu bằng hai thông số:

  • Tần số nhịp bơm: Điều chỉnh số chu kỳ hút – đẩy trong một phút. Tần số tăng thì lưu lượng thường tăng theo.
  • Chiều dài hành trình: Thay đổi quãng đường di chuyển của màng hoặc piston, từ đó điều chỉnh lượng hóa chất được cấp trong mỗi nhịp.

Lưu lượng thực tế còn phụ thuộc vào áp suất hệ thống, đặc tính hóa chất và giới hạn vận hành của từng model.

Cách chọn bơm định lượng hóa chất phù hợp

Để chọn đúng máy bơm định lượng hóa chất, cần xác định yêu cầu châm dung dịch và điều kiện vận hành thực tế của hệ thống. Thiết bị phải đáp ứng được lưu lượng, áp suất, đặc tính hóa chất và phương thức điều khiển, đồng thời có vật liệu tiếp xúc phù hợp để hạn chế ăn mòn, rò rỉ và hư hỏng. Dưới đây là sáu tiêu chí quan trọng cần xem xét.

6 tiêu chí chọn bơm định lượng hóa chất

Lưu lượng định lượng

Xác định lượng hóa chất cần cấp trong một giờ hoặc một ngày, thường tính bằng L/h. Nên chọn bơm có dải điều chỉnh bao phủ lưu lượng vận hành thực tế, đồng thời có khoảng dự phòng phù hợp nếu nhu cầu châm thay đổi. Không nên chọn thiết bị chỉ dựa trên lưu lượng tối đa mà bỏ qua khả năng hoạt động ổn định ở mức lưu lượng thấp.

Áp suất đối kháng

Áp suất đối kháng là áp lực mà bơm phải thắng để đưa hóa chất đến vị trí châm. Thông số này phụ thuộc vào áp suất tại điểm cấp, chiều dài đường ống, van và tổn thất trên hệ thống.

Cần chọn bơm có khả năng tạo áp cao hơn áp suất đối kháng yêu cầu, đồng thời bảo đảm lưu lượng thực tế tại mức áp suất đó vẫn đáp ứng nhu cầu định lượng. Không nên chỉ so sánh áp suất tối đa và lưu lượng tối đa riêng biệt vì hai thông số này có thể không đạt đồng thời.

Tính chất hóa chất

Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận hành và tuổi thọ thiết bị. Trước khi chọn bơm, cần kiểm tra:

  • Độ ăn mòn: Xác định hóa chất thuộc nhóm axit, bazơ, chất oxy hóa hay dung môi để chọn vật liệu tiếp xúc tương thích.
  • Độ nhớt: Dung dịch có độ nhớt cao có thể làm giảm khả năng hút và ảnh hưởng đến lưu lượng thực tế.
  • Nhiệt độ: Nhiệt độ tăng có thể làm thay đổi khả năng kháng hóa chất và độ bền của màng, gioăng, van hoặc đầu bơm.
  • Khả năng sinh khí: Một số hóa chất có thể giải phóng khí trong quá trình lưu trữ hoặc định lượng. Bọt khí tích tụ trong đầu bơm có thể gây mất khả năng hút hoặc làm lưu lượng không ổn định.

Với dung dịch có hạt rắn, tính mài mòn hoặc đặc tính đặc biệt, cần kiểm tra thêm khả năng xử lý của từng model thay vì mặc định mọi loại bơm định lượng đều đáp ứng được.

Vật liệu chế tạo

Cần lựa chọn vật liệu phù hợp cho toàn bộ bộ phận tiếp xúc với hóa chất, gồm đầu bơm, màng hoặc piston, van, gioăng và đường ống.

Vật liệu Đặc điểm cần lưu ý
PVC, PP Được sử dụng trong nhiều ứng dụng định lượng hóa chất thông dụng; cần kiểm tra giới hạn nhiệt độ và nồng độ.
PVDF Có khả năng kháng nhiều loại hóa chất, phù hợp với một số môi trường có yêu cầu cao hơn về độ bền hóa học.
PTFE (Teflon) Thường dùng làm màng bơm, gioăng và chi tiết tiếp xúc hóa chất nhờ khả năng kháng hóa chất rộng.
SS316 (Inox 316) Có độ bền cơ học tốt nhưng vẫn có nguy cơ ăn mòn trong một số môi trường axit hoặc chứa clorua.
Viton (FKM), EPDM Thường dùng làm gioăng và chi tiết làm kín; cần kiểm tra khả năng tương thích với từng dung dịch.

Không có một loại vật liệu phù hợp với tất cả hóa chất. Cần đối chiếu bảng tương thích của nhà sản xuất theo đúng nồng độ, nhiệt độ và điều kiện vận hành.

Độ chính xác định lượng

Nếu hệ thống yêu cầu châm hóa chất ổn định, cần quan tâm đến độ chính xác và độ lặp lại của bơm trong dải lưu lượng sử dụng. Nên kiểm tra thông số sai số định lượng do nhà sản xuất công bố, khả năng điều chỉnh hành trình hoặc tần số và mức độ ổn định khi áp suất hệ thống thay đổi.

Đối với các quy trình cần kiểm soát liều lượng tự động, có thể kết hợp bơm với đồng hồ lưu lượng, cảm biến pH hoặc đầu dò clo nếu thiết bị hỗ trợ kết nối tương ứng.

Nguồn điện và phương thức điều khiển

Kiểm tra nguồn điện tại vị trí lắp đặt và yêu cầu công suất của động cơ. Bơm định lượng có thể sử dụng nguồn điện một pha 220V hoặc ba pha 380V tùy model; cần đối chiếu nhãn máy trước khi đấu nối.

Về điều khiển, có thể lựa chọn:

  • Điều chỉnh bằng tay: Phù hợp với hệ thống có nhu cầu châm tương đối ổn định.
  • Tín hiệu 4–20mA: Cho phép thay đổi lưu lượng theo tín hiệu analog từ thiết bị đo hoặc bộ điều khiển.
  • Tín hiệu xung (Pulse): Nhận xung từ đồng hồ lưu lượng hoặc thiết bị tương thích để điều chỉnh nhịp bơm.
  • PLC: Phù hợp với hệ thống tự động hóa cần phối hợp bơm cùng các thiết bị đo và điều khiển khác.

Cần xác nhận model hỗ trợ loại tín hiệu nào trước khi thiết kế kết nối. Không phải mọi dòng bơm đều có đầy đủ các chức năng điều khiển trên.

6 tiêu chí chọn bơm định lượng hóa chất
6 tiêu chí chọn bơm định lượng hóa chất

Cách tính lưu lượng cần thiết

Để xác định lưu lượng bơm, cần biết lưu lượng dòng công nghệ, liều lượng hoạt chất mục tiêu và nồng độ hoạt chất trong dung dịch châm.

Công thức tính lưu lượng dung dịch hóa chất:

Q_CHÂM = (Q_DÒNG × D) / C

Trong đó:

  • (Q_CHÂM): Lưu lượng dung dịch hóa chất cần cấp (L/h).
  • (Q_DÒNG) Lưu lượng dòng công nghệ (L/h).
  • (D): Liều lượng hoạt chất cần châm (mg/L).
  • (C): Nồng độ hoạt chất trong dung dịch châm (mg/L).

Ví dụ: Một hệ thống có lưu lượng nước 10.000 L/h, cần bổ sung hoạt chất với liều lượng 5 mg/L. Dung dịch hóa chất sử dụng có nồng độ hoạt chất 100.000 mg/L.

Áp dụng công thức:

Q_CHÂM = (10.000 × 5) / 100.000 = 0,5 L/H

Như vậy, hệ thống cần cấp khoảng 0,5 L dung dịch hóa chất mỗi giờ theo các thông số giả định trên.

Sau khi tính toán, nên chọn bơm có dải lưu lượng điều chỉnh phù hợp và có dự phòng cho nhu cầu tăng giảm. Mức dự phòng khoảng 20–30% có thể được cân nhắc tùy ứng dụng, nhưng cần ưu tiên khả năng định lượng ổn định tại lưu lượng vận hành thực tế.

Sai lầm thường gặp khi chọn bơm định lượng hóa chất

Một số sai sót trong quá trình lựa chọn có thể khiến bơm hoạt động không ổn định, nhanh xuống cấp hoặc không đáp ứng yêu cầu châm hóa chất:

  • Chỉ quan tâm đến lưu lượng tối đa: Bơm có lưu lượng danh định lớn chưa chắc vận hành chính xác ở mức châm thấp. Cần kiểm tra dải điều chỉnh và thông số tại áp suất làm việc thực tế.
  • Bỏ qua áp suất đối kháng: Nếu áp suất xả của bơm không đáp ứng áp lực tại điểm châm, hóa chất có thể không được cấp hoặc lưu lượng bị suy giảm.
  • Chọn sai vật liệu đầu bơm và màng: Vật liệu không tương thích với nồng độ hoặc nhiệt độ hóa chất có thể bị ăn mòn, biến dạng và gây rò rỉ.
  • Không tính đến độ nhớt và khả năng sinh khí: Dung dịch đặc hoặc dễ tạo bọt khí có thể gây khó khăn cho quá trình hút, làm lưu lượng định lượng thiếu ổn định.
  • Chọn công nghệ bơm không phù hợp: Bơm điện từ, màng cơ khí, màng thủy lực và piston có giới hạn vận hành khác nhau. Cần đối chiếu đặc tính từng dòng với yêu cầu hệ thống.
  • Bỏ qua yêu cầu điều khiển: Nếu cần tự động thay đổi liều lượng nhưng chọn model chỉ có chức năng chỉnh tay, hệ thống có thể phải bổ sung thiết bị hoặc thay đổi cấu hình.
  • Không kiểm tra điều kiện nguồn điện và lắp đặt: Điện áp, công suất, đường ống hút – xả và phụ kiện không phù hợp có thể ảnh hưởng đến khả năng vận hành và an toàn thiết bị.

Trước khi mua, nên tổng hợp đầy đủ thông tin về hóa chất, lưu lượng cần châm, áp suất tại điểm cấp, vật liệu tiếp xúc và phương thức điều khiển. Những dữ liệu này giúp đối chiếu chính xác thông số kỹ thuật, tránh chọn bơm theo giá thành hoặc công suất đơn lẻ.

Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về cấu tạo, nguyên lý hoạt động và cách lựa chọn bơm định lượng hóa chất phù hợp với nhu cầu sử dụng. Việc xác định đúng lưu lượng, áp suất làm việc và vật liệu tiếp xúc với hóa chất sẽ giúp thiết bị vận hành ổn định, đáp ứng yêu cầu châm hóa chất của hệ thống.

10/11/2026
Sao chép link
Cấu tạo lò nung clinker

Lò nung clinker: Cấu tạo, nguyên lý và vai trò trong sản xuất xi măng

09:55
Cấu tạo của lò quay xi măng

Lò quay xi măng: Cấu tạo, nguyên lý và hệ thống con lăn đỡ lò

09:09
Cấu tạo của máy nghiền than

Máy nghiền than: Cấu tạo, nguyên lý và ứng dụng trong nhà máy xi măng

08:58
Cấu tạo máy nghiền đứng

Máy nghiền đứng: Cấu tạo, nguyên lý và ứng dụng trong sản xuất xi măng

08:45
Cấu tạo máy nghiền bi xi măng

Máy nghiền xi măng: Cấu tạo, nguyên lý và các loại thiết bị nghiền clinker

08:18
Hotline Hotline Hotline